Giáo Phường Ca Trù Thái Hà


Mặc Lâm

Theo các nhà nghiên cứu về ca trù thì tính đến nay có khoảng 30 nhóm ca trù trong 20 tỉnh thành mà trong đó nhiều nhất là Hà Nội.

Ca trù đang được phục sinh trong lòng Hà Nội đó là niềm mơ ước của nhiều người hiểu biết và yêu mến loại hình nghệ thuật này.

Số lượng các nhóm ca trù tuy nhiên không nói lên được phẩm chất cũng như những thành quả mà các nhóm này đạt đựơc. Vì nói tới nhóm, người ta dễ dàng liên tưởngđến chỉ vài người có chung sở thích họp lại vói nhau và điều này dẫn tới kết luận rằng các nhóm mang tiếng là ca trù sẽ không thật sự lột tả cái hồn của loại hình nghệ thuật này.

Giáo phường ca trù Thái Hà

Giáo Phường Ca Trù Thái Hà                                                       Trang cổ nhạc

Tựthân ca trù đã chứa rất nhiều yếu tố văn học. Từ người sáng tác cho tới ca nương và nghệ nhân sử dụng loại nhạc cụ đặc trưng của ca trù là chiếc đàn đáy,đều phải hiểu biết một cách thấu đáo tinh hoa của nó mới có thể mang tới cho người nghe những đồng cảm sâu lắng qua từng lời ca, giọng nhấn, tiếng tom chát hay tiếng phách kèm theo.


Giáo phường ca trù Thái Hà tại L’Espace, trung tâm văn hóa Pháp

Biến thể, lạm dụng

Giới nghiên cứu lo ngại trong hiện tình ca trù xuất hiện tự do như hiện nay, tự thân người nghệ sĩ thể hiện loại hình này có thể sẽ va vấp vào những kỹ thuật đòi hỏi thời gian và sức sáng tạo lớn. Họ sẽ hướng dẫn người thưởng thức theo cung cách pha trộn và đôi khi rơi hẳn xuống một cấp độ có thể gây nguy hại cho loại hình này hơn là tôn tạo nó.

Nhiều nhóm ca trù hiện nay sử dụng những nhạc cụ điện tử và chất liệu bài hát cũng rấtđáng xem xét lại. Chất giọng và kỹ thuật ngân nga, luyến láy cũng đang cho thấy người nghệ nhân thiếu ý thức sáng tạo đang xa dần cung bậc nhạy cảm của một thểloại tài tử cần hết sức tỉ mỉ trau chuốt và cẩn trọng từng nốt nhạc lời ca.


Gia đình nghệ nhân ca trù Nguyễn Văn Mùi

Nếu trong Nam có loại hình cổ nhạc đang dần dần bị biến thể thì ca trù tuy xuất hiện muộn nhưng hướng đi của nó không mấy rõ ràng. Có nhóm chủ trương đem ca trù vào lòng đại chúng càng đông càng tốt và vì vậy họ sửa đổi một ít các tiết tấu khó trong khi diễn âm để người nghe dễ cảm nhận hơn. Yếu tố này rất gần với tình trạng cải lương hiện nay ở trong nước khi hầu như việc chạy theo thị hiếu là chính và vì thế kéo theo kịch bản, diễn xuất hay giọng ca khiến cải lương ngày càng xa dần quần chúng hơn.

Trong năm 2006, tình hình phục hồi ca trù nở rộ một cách khó hiểu khi UNESCO có kế hoạch công nhận ca trù của Việt Nam là một loại di sản phi vật thể. Nhà nước tung ra tiền tỷ để vận động cho ý định này và ca trù một lần nữa, cũng như những loại hình khác đang bị lạm dụng một cách thô thiển.


Thu Thảo và Kiều Oanh

Giáo phường Thái Hà

Tuy nhiên bên cạnh những tiêu cực dễ thấy thì người dân thủ đô cũng không hết lạc quan khi vẫn còn nhiều nhóm ca trù hoạt động trong tinh thần phục cổ, bất vụ lợi. Một trong các nhóm này là giáo phường Thái Hà. Đây là một nhóm ca trù đặc biệt vì tính cách truyền đời của nó. Đã có 7 đời truyền nhau trong lĩnh vực ca trù nên các thành viên trong nhóm không ai bảo ai, trong tiềm thức của họ ca trù đã thành máu thịt, hơi thở và cũng không quá lời nếu nói rằng các nghệ nhân trong nhóm sẽ sống chết với ca trù bất kể thành công hay thất bại trong việc quảng bá.

Tháng trước, Trung Tâm Văn Hóa Pháp tại Hà Nội đã tổ chức một buổi biểu diễn của giáo phường Thái Hà với sự giới thiệu của TS Nguyễn Xuân Diện, người nghiên cứu ca trù từ nhiều năm nay. Chúng tôi có dịp trao dổi với các thành viên trong giáo phường Thái Hà và xin trình bày những chi tiết chúng tôi trao đổi với họ sauđây.

Trước tiên, TS Nguyễn Xuân Diện, với tư cách là người giới thiệu sự ra đời của ca trù cùng những giai đoạn thăng trầm của nó cho chúng tôi biết:

TS Nguyễn Xuân Diện: Ca trù đúng là có một thời gian rất là dài, khoảng độ 6-7 mươi năm gần như vắng bóng tại Việt Nam. Nó có một nguyên nhân rất là sâu xa, như quý vị đã biết là trước năm 45, vào khoảng đầu thế kỷ 20 thì ở những ca quán ở đô thị đã hình thành nên hai loại cô đầu là cô đầu rượu và cô đầu hát. Cô đầu rượu là tiếp viên ở trong ca quán còn cô đầu hát thì là những nghệ sĩ của ca trù thật sự. Thếnhưng trước năm 45 vì có những hoạt động của cô đầu trong ca quán làm cho tình hình phức tạp vì làm tiếp viên.

Mặc Lâm:Thưa TS trong giai đoạn hiện nay có những nghệ nhân đầu đàn nào còn sống để góp tiếng nói truyền bá kinh nghiệm và kiến thức của mình cho lớp nghệ nhân trẻ sau này hay không?

TS Nguyễn Xuân Diện:Chúng ta có hai người một là nghệ sĩ nhân dân Quách thị Hồ, hai là GS Trần Văn Khê. Năm 1976 ông Khê từ Pháp về Hà Nội đã tổ chức ghi âm được tiếng hát của cụQuách Thị Hồ, sau đó ông đã giới thiệu khắp thế giới về loại hình ca trù này.

Mặc Lâm:Vâng thưa quý thính giả, nghệ sĩ Thúy Hòa có lẽ là người học trò duy nhất của cụQuách Thị Hồ, nhân dịp chị có mặt tại đây chị có thể nói vài kỷ niệm của chị đối với người nghệ sĩ bậc thầy này hay không?

Thúy Hòa: Thực ra thì cũng là nhân duyên. Em được sinh ra trong một gia đình có truyền thống ca trù và bà Quách Thị Hồ thường đến nhà chơi, thắp hương cho ông nội của em. Khi đó em còn rất là nhỏ, bà rất thích em và xin ba mẹ cho em theo bà học thành ca nương.

Mặc Lâm:Xin được quay lại với TS Nguyễn Xuân Diện, thưa TS ca trù phát xuất từ thú ăn chơi của các văn nhân tài tử có kiến thức cao về văn chương thi phú và cũng chính giới này sáng tác các bài hát cho ca trù. Trong các tác phẩm của họ thườngđòi hỏi ca nương phải có kiến thức nhất định về chữ nghĩa như nghệ sĩ Thúy Hòa vừa nói…theo TS thì lớp ca nương hiện nay của Hà Nội liệu có thỏa mãn được yêu cầu này hay không?

TS Nguyễn Xuân Diện:Dạ thưa chỗ này có một ý rất hay tức là giới nghệ sỹ ngày xưa, có lẽ chỉ có giới ca trù tức là Ả đào thì mới được cho đi học chữ, tại vì họ phải thực hiện những bài thơ do các văn nhân làm ra để tặng cho bạn bè.

Mặc Lâm:Một quan ngại nữa là làm sao đem ca trù vào công chúng được để phát triển nó hơn nữa thưa TS?

TS Nguyễn Xuân Diện:Ca trù nó có mặt hầu hết trong các sinh hoạt tinh thần của người Việt. Nó có ởtrong hát thờ,, trong hát chơi, trong hát thi, và nó có ở trong trúc gỗ tức là trong khánh tiết của triều đình hoặc là trong các cuộc đón tiếp ngoại giao…

Quý vị vừa nghe chúng tôi tìm hiểu nghệ thuật ca trù qua các ý kiến của TS Nguyễn Xuân Diện và ca nương Thúy Hòa của giáo phường Thái Hà. Chúng tôi sẽ tìm hiểu vấn đề kỹ thuật với nghệ sĩ đàn đáy Nguyễn Văn Khuê cùng ái nữ của ông là ca nương Nguyễn Thu Thảo, chỉ với lứa tuổi 16 nhưng giọng hát của cô đã chín muồi đến độ bất ngờ.

Giáo phường Thái Hà là một trong số rất ít các nhóm ca trù hiện nay tại Hà Nội có bềdày nhiều đời tiếp nối nhau theo đuổi và sống với bộ môn âm nhạc hết sức khó khăn là Ca Trù. Trong khi đa số giới trẻ ngày nay chạy theo các loại hình âm nhạc như Hip hop, Rock hay chí ít cũng là Rap hay R&B thì một cô gái trong giáo phường Thái Hà chỉ mới 16 tuổi lại đam mê loại hình âm nhạc này từ rất sớm. Cô gái ấy là Nguyễn Thu Thảo kể lại:

“Cháu tên là Nguyễn Thu Thảo. Cháu được sinh ra trong một gia đình có 7 người hát Ca Trù, cho nên từ nhỏ đã được nghe ông, bố, rồi cô đàn hát, cũng cảm thấy rất tò mò, và cảm thấy có cái gì đó hay, đã ngấm vào trong bọn cháu hồi nào mà cũng không biết được. Và bắt đầu từ năm bọn cháu lên 6 thì bắt đầu hát Ca Trù.”

Kỹ thuật hát Ca Trù

Tiếp tục buổi tìm hiểu về nghệ thuật ca trù, hôm nay chúng tôi may mắn được hai nghệsĩ của giáo phường Thái Hà là ca nương Thúy Hòa và nghệ sĩ đàn đáy Nguyễn Văn Khuê.

Mặc Lâm: Thưa nghệ sĩ Thúy Hòa, là một truyền nhân của nghệ sĩ bậc thầy của Ca Trù là bà Quách Thị Hộ, xin bà cho biết một cách khái quát về kỹ thuật hát của Ca Trù vì chúng ta có khá ít thời gian, không thể nói một cách chi tiết được, thưa Bà.

Nghệ sĩ Thúy Hòa: Kỹ thuật hát của Ca Trù thì khác rất là nhiều. Tôi cho rằng như vậy là vì sử dụng hơi thởrất nhiều và cách lấy hơi cũng hoàn toàn khác. Khi hát một câu hát cũng hoàn toàn khác, phải sử dụng hết khả năng của mình. Một cái hơi của mình, khi bắt đầu là hít thở vào. Sau này thì có rất nhiều người nói là cách lấy hơi đó rất giống với kỹ thuật của những người tập Yoga, em không có tập Yoga nên không rõ.

Khi học hát thì phải học về thơ rất là nhiều, phải hiểu hết câu thơ, phải hiểu hết ý nghĩa câu thơ, phải làm sao hát lột tả hết được ý thơ của tác giả. Cái cách hát này rất khó. Thơ trong Ca Trù rất nhiều, có sử dụng cả lục bát, thơ Đường, song thất lục bát, thất ngôn bát cú, cả làn điệu Hát Nói là một thể loại Thơ Mới tức nó sử dụng 4 chữ, 6 chữ, 8 chữ, hay 12 chữ mỗi câu.

Phối hợp giữa người đàn và người hát

Mặc Lâm: Thưa nhạc sĩ Nguyễn Văn Khuê, vừa rồi thì nghệ sĩ Thúy Hòa đã nói qua về kỹ thuật ca, xin ông cho biết một vài chi tiết liên quan giữa âm nhạc và ca nương trong một buổi biểu diễn Ca Trù như thế nào. Theo ông thì điều kiện nào cần có để kết nối một cách hài hòa cho hai phía?

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Khuê:Cái này là sự phối hợp cả hai người: người đàn và người hát, trong đó nó có những quy định khuôn mẫu cho những người ở mỗi một giáo phường. Thí dụ như giáo phường Thái Hà thì có những khuôn của Thái Hà và phải tuân thủ theo 5 khổ đàn, 5 khổphách. Phách và đàn ấy, người hát đánh phách cũng phải biết 5 khổ phách đấy. Mà tất cả trong sự phối hợp của nhóm Ca Trù gồm 3 người: đàn, hát và trống thì đều phải có cái gì phối hợp với nhau rất chặt chẽ và đều hiểu tất cả các khổ pháchđấy. Đấy là những chìa khóa để mọi người bắt đầu theo học thì mình phải học abc từ những cái đấy.

Sauđó thì mình phải siêu linh, phải biến đổi nó đi. Ở trong một khổ phách thì ở một cái cung nào đấy, nó có 50 cung Nam Bắc thì mình đang đánh ở cung Nam thì có khoảng độ 6 nốt đặc trưng của Ca Trù, thì 6 nốt đấy sẽ được biến đổi, có thể đánh một nốt cũng được, trong một khổ phách một hoặc hai nốt thí dụ mình tạo một giai điệu thì lúc đó mình có thể siêu linh trên 6 nốt đấy hoặc là mình đánh khuôn cũng được, tức là mình hiểu hết tất cả các khổ phách: 5 khổ đàn, 5 khổphách. Và những tiếng đập, tiếng nhấc của đàn đáy, đó là những tiếng ve, tiếng vảy, tiếng cát, tiếng lia, tất cả những tiếng đấy là những tiếng mà rất khó, người bình thường mới học thì chưa thể hiểu ngay được.

Quy luật hát Ca Trù

Mặc Lâm: Riêng nghệ sĩ Thúy Hòa, bà có bổ túc gì thêm hay không?

Nghệ sĩ Thúy Hòa: Nghệ thuật hát Ca Trù có một khuôn khổ, cũng như là một luật riêng của nghệ thuật hát Ca Trù. Trong nghề thì gọi là 5 khổ đàn, 5 khổ phách, 5 khổ trống. Hát thì tùy theo lànđiệu, thí dụ làn điệu thì sẽ có ở cung nào, cung Nam, cung Bắc, cung Nao, cung Huỳnh, cung Sa, thì có bài hát sử dụng đủ cả 5 cung, cũng có những làn điệu chỉgiữ một cung thôi.

Mời quý vị nghe một đoạn nhạc ngắn sau đây do nghệ sĩ Thúy Hòa biểu diễn trong đêm ca trù của giáo phường Thái Hà được Trung Tâm Văn Hóa Pháp bảo trợ …

Kỹthuật luyến láy và ngân

Mặc Lâm: Chúng tôi xin được quay trở lại với nhạc sĩNguyễn Văn Khuê. Thưa ông, nhiều người thắc mắc về cách ngân của của Ca Trù mà người ca nương biểu diễn khi hát rất là đặc biệt, ông có thể giải thích cách luyến láy bằng kỹ thuật ngân rất đặc biệt này có tầm quan trọng như thế nào hay không?

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Khuê:Nếu mà giọng hát không thì rất đơn giản, không có gì. Cái chính là vấn đề khổphách, phách là sẽ phải phân tâm theo người hát làm hai trạng thái khác nhau, khi mà phách thì phải đánh theo tiết điệu của người hát thì đấy là một điều rất khó, và có những tiếng khó của Ca Trù mà chỉ có những nghệ nhân mới cảm nhận được, hoặc những người quan viên thành thạo mới cảm nhận được.

Đấy, mỗi một tiếng hát của họ đều tạo được những nét đặc trưng của tiếng đàn đáy, thí dụ “mờ…ơi” có thể hai chữ thành một chữ: “mờ..ơi, ngày,đã, hầu…” của đàn đáy là những tiếng rất khó. Đấy là những tiếng mà anh phải học một vài năm anh mới nhận ra được. Những tiếng đấy nó phải tạo đúng những tiếng như vậy thì mới ra được hình hài của con rồng, nó đòi hỏi rất nhiều những chi tiết nhỏ trong mỗi một cái nốt khi bắt một câu hát, đòi hỏi phải tròn vành, rõ chữ, sắc nét và sống động của mỗi một câu thơ, mình phải tạo nên thôi miên cho người nghe.

Đấy là trong nghệ thuật hát Ca Trù nó khó là vì vậy, và ngay cả người hát cũng vậy thôi. Miệng luôn luôn phải khép lại và chỉ có mở chiều ngang và ngay cái răng chỉ hở ra một cái khoảng bằng một hạt đỗ thôi, nhờ như vậy mà họ giữ gìn hơi, họnén hơi để họ đổ bằng tiếng, họ tạo ra tuy là nó nhỏ thôi, rất nhỏ, chỉ xì cái hơi ra như vậy. Tuy là nó ra được những âm thanh mà nó rất chuyên và nó tạo đượcđúng cái bản sắc của người hát Ca Trù ngày xưa.

Vai trò của quan viên

Mặc Lâm: Thưa ông, vai trò của người quan viên trong chiếu hát được đánh giá như thế nào đối với toàn bộ buổi biểu diễn?

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Khuê:Những chầu xuyên tâm, xuyên thưa thì theo lạc nhạn, rồi phi nhạn, rồi rất nhiều chầu các cụ đặt ra, đòi hỏi người quan viên phải rất sành sỏi và đồng thời phải có kiến thức vô cùng. Ngoài thơ văn, anh có thể sáng tác những bài Hát Nói, đồng thời họ có thể hiểu biết luật làm thơ Hát Nói, đồng thời họ cũng rất sành về âm nhạc, cũng phải hiểu tất cả tiếng đàn hay, tiếng hát giỏi, rồi chấm một câu văn, một câu thơ, và mình phải biết tiếng “cắc” trong cái trống và tiếng “tom”, và những chầu nào, và cũng có thể không phải chỉ có “cắc” mới là thưởng, có khi một tiếng trống “tom”, một chầu chính diện hoặc chầu chính diện đấy thì họ có thể dùng tiếng trống họ đánh thẳng vào tiếng hát.

Thí dụ họ biết là chuẩn bị có một tiếng hay, một tiếng mà đào nương bắt phải đổ xuống rất là đẹp, thí dụ câu đầu tiên của bài “Đào hồng đào tuyết” là: “Mới ngày nào…” thì “mới ngày” ổng đã “cắc”một cái; ổng đợi xem tiếng “nào”đổ hay không, nếu mà đổ hay thì họ sẽ đánh tiếng chầu đánh thẳng đúng vào cái tiếng hay của người đào hát, thì đấy mới là người sành sỏi.

Hoặc khi nào đến câu thứ mấy của bài Hát Nói thì họ bắt đầu đánh tiếng “phi nhạn” hoặc là tiếng “thượng mã” để báo cho dàn nhạc 3 người chú ý về tốc độ của âm nhạc nhanh gấp đôi, thí dụ con ngựa “thượng mã” bắt đầu chạy và đến lúc nào thì “hạ mã” tức là “lạc nhạn” thì phải “cắc” tiếng trống như vậy, thì mới là sành sỏi, mới là hiểu biết, thì người đàn và người hát mới phục quan viên đó.

Ngày xưa mỗi một ông quan viên cũng rất khó mà biết để chọn một ông quan viên, vì ông quan viên vừa là đại diện cho khán giả vừa là chánh chủ khảo để chấm điểm cho đàn và hát, rồi thơ, rồi cũng là một thành phần để hòa cùng dàn nhạc.

Sơ bộ như vậy thôi vì thời gian không có là một, thứ hai nữa nói về cái này phải mất thời gian rất nhiều thì mới hiểu được.

Xin quý vị một phút để nghe một đoạn ngắn trong bài “Đào hồng đào tuyết” do ca nương Nguyễn Thu Thảo trình bày:

“Hồng hồng tuyết tuyết….
Mới ngày nào còn chưa biết chi chi…
Mười lăm năm thấm thoát có ra gì…
Ngoảnh mặt lại đã tới kỳ tơ liễu… “

Niềm ưu tư của giới nghệ sĩ Ca Trù

Mớiđây, Ca Trù đã được UNESCO công nhận là di sản phi vật thể của thế giới. Tuy nhiên con số người thích thú với Ca Trù vẫn chưa khởi sắc lắm. Riêng tại miền Bắc, quê hương của các thể loại dân ca phong phú như Quan Họ, Hát Ghẹo, Cò Lả, Hát Xoan…vẫn chưa được khai thác hết tính cộng đồng của nó nên đối với Ca Trù, một thể loại mang nhiều đặc tính bác học khó thể hòa nhập vào dòng chảy của đại chúng được. Niềm ưu tư này cũng là ưu tư chung của giới nghệ sĩ Ca Trù. Bà Thúy Hòa nhận định:

“Em rất là hy vọng tất cả mọi người sẽ hiểu Ca Trù và sẽ yêu nghệ thuật hát Ca Trù. Em hy vọng là nghệ thuật hát Ca Trù vừa được công nhận là di sản thì mọi người sẽ biết đến Ca Trù nhiều hơn và sẽ tìm hiểu về Ca Trù. Tất nhiên Ca Trù là một loại hình nghệ thuật rất là khó và để tiếp cận được với người dân cũng rất là khó, vì về văn học cũng đã rất là khó đối với một người bình thường. Nếu mà có kiến thức bình thường thì cũng khó để hiểu biết về thơ của Ca Trù, rồi lại về âm nhạc của Ca Trù cũng rất là đặc biệt, cũng rất là khó. Thế cho nên cũng đòi hỏi, nếu mà mọi người muốn yêu mến Ca Trù chắc là phải có thời gian để tìm hiểu.”

Hy vọng của nghệ sĩ Thúy Hòa cũng là hy vọng của tất cả những ai còn quan tâm đến loại hình âm nhạc độc đáo này của dân tộc. Mong thay giới trẻ sẽ tiếp tay với các nghệ nhân đầy tâm huyết để mang Ca Trù vào tận những buổi vui chơi, họp bạn của họ để loại hình âm nhạc này ngày một ăn sâu vào cộng đồng như một món ăn đang tìm cách chinh phục những khẩu vị trẻ trung, chưa quen với mùi vị đầy hơi thở dân tộc này…

Theo RFA

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s